Trwają gorączkowe prace nad formułą dealu pokojowego dla Ukrainy. Niepokojące jest, że często zapominane są przy tym wiążące wszystkie państwa reguły prawa międzynarodowego, stanowiące zarazem kanon etyki i moralności międzynarodowej.
Przypomnijmy najważniejsze z nich, przy czym warto wskazać, że w Europie zostały one skatalogowane (z udziałem Stanów Zjednoczonych i Kanady) w dokumencie politycznym KBWE (obecnie OBWE) – Akcie Końcowym, podpisanym w Helsinkach 1 sierpnia 1975 r. (którego 50-lecie obchodzono niedawno):
- Zakazane jest stosowanie groźby użycia siły lub użycie siły przeciwko integralności terytorialnej lub niepodległości jakiegokolwiek państwa. Zwłaszcza zakazana jest zbrojna agresja, która stanowi zbrodnię międzynarodową.Użycie siły może nastąpić jedynie zgodnie z prawem międzynarodowym, zwłaszcza z Kartą NZ, w tym przede wszystkim w samoobronie przed zbrojną napaścią (armed attack).
- Państwa zobowiązane są do rozstrzygania sporów między nimi wyłącznie przy pomocy środków pokojowych.
- Państwo, przeciwko któremu dokonano zbrojnej napaści, ma prawo do samoobrony. Może przy tym korzystać z pomocy innych państw (samoobrona zbiorowa).
- Nabytki terytorialne dokonane przez agresora, czyli zawłaszczenie części lub całości napadniętego państwa (aneksja) są nielegalne. Nabytki takie nie mogą być uznane, tj. zalegalizowane przez inne państwa, aneksja nie wywołuje w tej mierze skutków prawnych. Anektowane terytoria traktowane są jako terytoria okupowane, z czego wynika dla okupanta (agresora) szereg zobowiązań.
- Ochrona terytorium państwa w prawie międzynarodowym znajduje wyraz w trzech podstawowych zasadach:
- zasadzie integralności terytorialnej państw: zobowiązującej państwa do szanowania integralności terytorialnej innych państw, zwłaszcza do powstrzymywania się od wszelkich działań przeciwko ich integralności, w tym przede wszystkim działań stanowiących użycie siły;
- zasadzie nienaruszalności granic: zobowiązującej państwa do uznania granic państw za nienaruszalne, w tym do powstrzymania się od zamachów na te granice; obejmuje to również powstrzymywanie się od wszelkich żądań lub działań zmierzających do zawładnięcia i uzurpacji części lub całości terytorium innego państwa;
- zasadzie pokojowej zmiany granic: zobowiązującej państwa do dokonywania ewentualnej modyfikacji granic jedynie zgodnie z prawem międzynarodowym, środkami pokojowymi oraz w drodze porozumienia.
- Na straży przestrzegania powyższych zasad stoi wypracowany w ostatnim stuleciu, a zwłaszcza po drugiej wojnie światowej katalog zbrodni międzynarodowych i system ich ścigania i karania za nie. Zbrodnie te zostały ostatnio sprecyzowane w Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego (art. 5 ust. 1).Obejmują one: ludobójstwo, agresję, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne.W niektórych przypadkach zbrodnie objęte są tzw. jurysdykcją uniwersalną, tj. każde państwo może ująć sprawcę takich zbrodni i go ukarać przed sądem krajowym, w niektórych przypadkach sprawcy sądzeni są przez powołane specjalne sądy karne międzynarodowe, jak Międzynarodowy Trybunał Karny.Z kolei państwo ponosi międzynarodowoprawną odpowiedzialność przed sądem międzynarodowym za naruszenia prawa międzynarodowego, które można mu przypisać (np. przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości), jednak pod warunkiem że uznało jurysdykcję takiego trybunału. Przed sądem krajowym obowiązuje immunitet jurysdykcyjny państwa.
- Agresor odpowiada nie tylko za popełnienie zbrodni agresji i ewentualnie zbrodni podpadających pod inne kategorie zbrodni międzynarodowych. Jest on również zobowiązany do wypłaty reparacji, tj. świadczeń na rzecz państwa, które stało się ofiarą agresji, rekompensując wyrządzone szkody oraz do wypłaty odszkodowania na rzecz osób fizycznych i prawnych, które stały się ofiarą popełnionych zbrodni.
Uwzględnienie powyższego kanonu prawa międzynarodowego w toku prac nad dealem pokojowym dla Ukrainy jest niezbędnym warunkiem dla zachowania jej niepodległości oraz bezpieczeństwa Polski oraz Unii Europejskiej.
Warszawa, 29 sierpnia 2025 r.
Podziel się: